vrijdag, 20 augustus 2010

vorige begeleidingsinstrumenten in de Bexstraat

Als op 26 oktober 1893 het kerkgebouw aan de Bexstraat nr. 13 in gebruik wordt genomen, wordt ook meteen de vraag acuut naar een nieuw begeleidingsinstrument. Het harmonium uit de kapel aan de Kommekensstraat doet de eerste maanden nog dienst, maar al spoedig wordt er besloten over te gaan tot de aanschaf van een ander orgel.

1. 1894 - 1957 (?) Vocalion-orgel (C.C. Bender - Leiden)

Najaar 1893 wordt met C.C. Bender's Piano- en Orgelhandel (Leiden) contact opgenomen over een door hem te koop aangeboden Vocalion-orgel. Dit is een groot harmonium, dat vanwege z’n robuustheid en fijne toon in korte tijd een goede naam heeft gekregen. Vooral kleinere kerken en kapellen kochten dergelijke orgels aan. Mw. Eggenstein-Blomme (toenmalige organiste, domineesvrouw) is naar Leiden geweest om het te testen en heeft het blijkbaar goed bevonden, want voorjaar 1894 wordt dit instrument gekocht voor de prijs van Hfl. 1.081,=, met vijf jaar garantie. De Kerkcommissie besluit het oude harmonium aan de gemeente te Gent af te staan. .

Hoe dit orgel er heeft uitgezien is lang onduidelijk geweest, totdat de fam. Overbeeke een foto ter beschikking stelde, waarop 'bompa' Overbeeke te zien was, poserend voor zijn orgel in de kerk (foto eind jaren 1940?). Het deel van het orgel dat zichtbaar is, maakt duidelijk dat het een orgel met 1 manuaal en een opbouw betreft.

Harmoniums in alle soorten en maten werden toen aangeprezen als het goedkope en toch gelijkwaardige alternatief (ja, ja, verkoperspraatjes veranderen nooit) van pijporgels, wat overigens niet wegneemt dat er zeer goede muziekinstrumenten bij zaten. In de USA produceerde men ze industrieel en exporteerde ze royaal naar Europa. In Nederland waren heel veel Amerikaanse harmonia (reed organs) in omloop. Het kenmerk van deze orgels was dat ze werkten op aangezogen lucht: Het Franse harmonium dat veel expressiever was en door de geblazen lucht veel draagkrachtiger werd als muziekinstrument zeer gewardeerd door de Franse romantische componisten (L’organiste van César Franck is duidelijk voor zo’n frans harmonium, ook wel l’orgue expressive genaamd, bedoeld). In de protestantse wereld is dit harmonium vrijwel onbekend.

Ter vergelijking hiernaast nog een afbeelding van een Vocalion overgenomen uit uit de database van Robert Gellermans website www.reedorgan.info. Dit is een een kleine. Er zijn vocalions met meerdere manualen en zelfs met een compleet pijpenfront als opbouw (van hout dan wel!).

'Vocalion' is een merknaam van een bepaalde type harmonium (reed organ), waarvan de eerste in 1886 is gebouwd. Het patent ging in 1890 over naar de bekende harmoniumbouwers: Mason and Risch en in 1903 naar Aeolian. Deze orgels zijn nu erg geliefd bij verzamelaars vanwege hun degelijke constructie en bijzonder fijne toonvorming. Het schijnt een combinatie van blaas- en zuigwind te zijn met aparte toonkamers voor de registers.

Om de blaasbalgen van het nieuwe orgel van lucht te voorzien was blijkbaar een "orgeltrapper" nodig (tenminste volgens het getuigenis van de latere organist Overbeeke, die de ‘oude dame’ die het orgel bespeelde als jonge gast moest bijstaan, alvorens in 1900 haar opvolger te worden). De foto weerspreekt dit verhaal.

Na veelvuldig gebruik, gaat dit orgel zoveel gebreken vertonen, dat de orgelbouwer GEURS voorjaar 1938 de kerkeraad adviseert een "volledige reparatie" te laten uitvoeren. Maar, wegens de slechte financiële toestand van de gemeente beslist de kerkeraad "hoe nodig ook, het herstel tot later uit te stellen. Inderdaad worden "later" wat noodzakelijke reparaties aan het instrument uitgevoerd. Intussen denkt de kerkeraad meer en meer aan een nieuw orgel.

Zie hieronder voor het vervolg. Eerst nog de afloop van het Vocalion-verhaal. Nadat met de kerkeraden van de gemeenten Boechout en Oostende gesproken is over een mogelijke overname van het oude orgel, wordt het tenslotte op zaterdag 21 juni 1958, voor de prijs van 10.000 fr, aan de kerk van Jemappes overgedragen. De huidige predikant, Bernard Dernoncourt, heeft navraag gedaan en berichtte mij onlangs hetvolgende:

Il y a eu un orgue, type harmonium, dans la paroisse de Jemappes qui devait correspondre à celui que vous mentionnez. Celui-ci a été remplacé dans les années 1970 par un orgue plus conséquent et plus moderne.
L'ancien instrument a été placé dans la salle des fêtes où il servait à la chorale de l'époque et en février 1995, il a été donné selon un rapport du consistoire du 10/02/1995. Malheureusement le rapport ne mentionne pas l'identité du bénéficiaire de ce don ! Les membres du consistoire et le pasteur de l'époque n'ont pas de souvenir précis !
Je suis désolé de ne pouvoir mieux vous aider. Cette lacune souligne l'importance des archives locales qui manquent parfois de précisions.

Bien à vous,
Bernard Dernoncourt

Einde Vocalionverhaal, overigens heeft dit instrument dus wel een eeuw lang dienst gedaan in de kerk en speelt misschien vandaag ook nog wel ergens in een huiskamer.... Niet gering !

2. 1957 - 1976 Tweedehands electro-pneumatisch orgel

Ds. BARKEY WOLF heeft in Nederland een (gebruikt) kerkorgel gevonden. In zijn vergadering van 25 juli 1957 deelt de predikant de kerkeraad mede, dat, dank zij een gift van 40.000 fr. van een onbekende gever, het orgel gekocht kan worden. Het betreft een elektro-pneumatisch orgel: 165 cm diep, 279 cm hoog en 255 breed.

Het "nieuwe" instrument wordt op zondag 17 november 1957 in gebruik genomen. Het wordt dan ingespeeld door de bekende organist Feike Asma. Een artikel in de Nieuwe Haagse Courant van maandag 18 november spreekt van een "met luister gevierde inhuldiging van het nieuwe orgel". De staat van het "nieuwe" orgel is niet optimaal. In de julimaand van 1976 laat het instrument het afweten! Oorzaken zijn: het slecht funktioneren van het windvoorzieningssysteem; ontregeling van de pneumatiek van het binnenwerk en slechte bereikbaarheid van de te herstellen onderdelen, waardoor heel wat demontagewerk nodig is. De kerkeraad vraagt advies aan twee orgelfirma's, die, na onderzoek, zich afvragen of het wel verantwoord is aan dit orgel nog grote uitgaven te besteden.

De kerkeraad komt in juli en augustus enkele malen bijeen om zich over de ontstane situatie te beraden. Er moet ook aan het kerkgebouw nog veel gerepareerd en vernieuwd worden en een totale restauratie van het orgel wordt geschat op 220.000 fr. Aan het instrument wordt in ieder geval niets meer gedaan. De kerkeraad blijft zoeken naar een ander orgel en de nodige financiering daarvan. Daarvoor wordt een kleine orgelkommissie in het leven geroepen. De bazar van 1976 staat in ieder geval in het teken van sparen voor een nieuw orgel. Het kapotte orgel wordt in augustus 1977 voor de som van 10.000 fr. van de hand gedaan. De koper mag het demonteren, maar moet, voor het gezicht, het front laten staan. Onderwijl wordt de gemeentezang begeleid op een door een gemeentelid ter beschikking gesteld harmonium. De orgelpijpen worden in 1978 door dhr. Heyligers meegenomen en verwerkt tot de façade van zijn orgel. Als u goed kijkt herkent u de pijpen.

3. 1979 - 2004 Electronisch orgel (fa. Heyligers)

De prijs van een pijporgel blijkt té hoog. Na veel overleg en onderhandelen besluit de kerkeraad tenslotte in oktober 1978 tot de aankoop van een (Heyligers) elektronisch orgel met een pijporgelfront. Een orgel "waarvan de klank die van het echte pijporgel zeer dicht benadert". De prijs is Hfl. 19.000,=. Het benodigde geld is door de gemeente bijeengebracht door kollektes, een bazar, alsmede orgel- en pianokoncerten. Via transistoren wordt het geluid van elk register apart gegenereerd en middels een 10-tal luidsprekers versterkt.

Meer dan 20 jaar heeft dit instrument probleemloos dienst gedaan, tot tevredenheid van de gemeenteleden, maar tot frustratie van de bespelers, die - dichtbij het instrument gezeten - veel nadrukkelijker hoorden dat het geluid electronisch werd gegenereerd; iets wat dankzij de vriendelijke acoustiek van de kerk voor de luisteraars beneden werd versluierd. Dit instrument is in een gemeenschappelijke dienst met de Franstalige gemeente op zondag 1 april 1979 officieel in gebruik genomen.

De enige wijziging die aan dit orgel halfweg de jaren 90 is aangebracht is dat de octaaf 4, die oorspronkelijk op manuaal II zat is pmgewisseld met de roerfluit 4 die oorspronkelijk op manuaal I zat (vreemd !).

koppeling pedaal + I
koppeling pedaal + II
koppeling I + II

3a. het orgel dat er niet kwam: In de jaren 1987-1989 is serieus gedacht aan de vervanging van het huidige instrument door een wat grootser orgel. De toenmalige organist, dhr. Willem CEULEERS stelde voor een orgel te laten bouwen in 'Renaissance-stijl'. Naast de begeleiding van de gemeentezang zou z'n orgel bijzonder geschikt zijn voor het geven van concerten. De algemene ledenvergadering van 12 maart 1989, stemde met flinke meerderheid tegen een dergelijk plan.

4. een ambachtelijk pijporgel (2004/5)

Na de eeuwwisseling begon de kerkeraad opnieuw te denken aan de aanschaf van een echt pijporgel. Zowel de leeftijd van het electronisch orgel als een intrinstieke motivatie deden de kerkeraad in het voorjaar 2001 besluiten tot het openen van een orgelfonds en het starten van een orgelproject om een op maat gemaakt ambachtelijk pijporgel te verwerven. Toen er in de loop van 2003 voldoende fondsen gevonden bleken te zijn en ook de stad Antwerpen met een subsidie over de brug kwam, werd op 1 juni 2004 een contract getekend met de firma NAGELS (Klassieke Orgelbouw te Kozen-Nieuwerkerken) en meubelmaker VAN HERCK voor een ambachtelijk pijporgel met 1 manuaal en aangehangen pedaal. Het electronisch orgel werd verkocht aan de kerk van Boechout voor € 1.000. Op vrijdag 17 december 2004 is het oude instrument gedemonteerd en verplaatst, waarna de kast van het nieuwe orgel kon worden geplaatst. Het orgel is in de lop van de maanden april en mei 2005 opgebouwd en werd op 22 mei 2005 in een feestelijke dienst in gebruik genomen.

Manuaal C - d3

Holpijp 8

Quintadeen 8

Prestant 4

Roerfluit 4

Nasard 2 2/3 (B/D)

Octaaf 2 (B/D)

Terts 1 3/5 (B/D)

Quint 1 1/3

Sifflet 1 (B/D)

Mixtuur III

Pedaal: C - d1, aangehangen (Subbas 16 voorzien)
 

Speelhulpen: tremulant
tiratutti voor plenum
B/D-deling: c-cis
A = 438 Hz
stemming: ongelijkzwevend, 5 getemperde kwinten

Mensuratie, windlade etc. naar het orgel van Zacharias Hildebrandt, dorpskerk te Störmthal (Sachsen), 1722-1723.

• uitleg van technische termen: wat is een pijporgel

In afwachting van het binnenwerk werden de erediensten van 19 december 2004 t/m 15 mei 2005 begeleid op een kistorgel, ter beschikking gesteld door de fa. Nagels.

bronnen: de historische info is afkomstig uit het boek van A.de Raaf, Bewaar het Pand, jubileumuitgave 1993.